آموزش: چگونه موسیقی «هاوارد شُر» داستان «ارباب حلقه‌ها» را ارتقا می‌دهد؟

۲۴ فریم – سرویس آموزش: در این ویدئو-مقاله از سرویس آموزش ۲۴ فریم به بررسی نحوه‌ی کار خلاقانه‌ی هاوارد شُر با مفهوم «لایت‌موتیف» در موسیقی سه‌گانه‌ی ارباب حلقه‌ها و تأثیر ارتقابخش آن بر داستان اثر پرداخته می‌شود.

در میان اقتباس‌های انجام شده در تاریخ سینما می‌توان سه گانه‌ی «ارباب حلقه‌ها» به کارگردانی پیتر جکسون نیوزیلندی را یکی از مهمترین‌ها دانست. اقتباسی که از رمان معروفی به همین نام به قلم جی.آر.تالکین ساخته شده است و علاوه بر نامزدی در بیشتر شاخه‌ها، توانست در هشت رشته (برای قسمت سوم «بازگشت پادشاه») جایزه‌ی اسکار را از آن خود نماید. اسکار بهترین موسیقی متن یکی از هشت رشته‌ی برنده اسکار این سه‌گانه است که توسط آهنگسازی کانادایی بنام «هاوارد شُر» ساخته شده است. هاوارد شُر متولد ۱۹۴۶ در تورنتو کاناداست و پیش از مهاجرت‌اش به نیویورک، حرفه‌ی موسیقی خود را با گروه‌های موسیقی لایت هاوس و کار کردن برای رادیو و شبکه‌ی سی‌بی‌اس تلویزیون در کانادا آغاز کرد. وی تاکنون موسیقی بیش از ۸۰ فیلم را ساخته است که در میان‌شان موسیقی سه‌گانه‌ی ارباب حلقه‌ها اثری متفاوت تلقی می‌شود.

شَر در مصاحبه‌ای که با سایت راینو انجام داد، آغاز کار خود را با پیتر جکسون و این پروژه‌ی عظیم را این‌گونه بیان می‌کند:

سوال: اولین همکاری شما با پیتر جکسون چگونه پیش‌ آمد؟ آیا به طور مستقیم با شما تماس گرفت؟

شُر: بله، من تماسی از پیتر دریافت کردم. در آن زمان او در نیوزیلند بود و پروژه‌ای که برای‌ام توصیف کرد بسیار جذاب بود و بعد از آن تماس، من به نیوزلند رفتم. سطح پروژه فوق‌العاده بود و می‌خواستم بخشی از آن باشم.

همچنین وی رمان تالکین را داستانی جذاب می‌داند و می‌گوید که در دهه‌ی ۶۰ هابیت و ارباب حلقه‌ها را خوانده است، اما ایده‌ای راجع به فیلم نداشته تا زمانی که پیتر جکسون با او تماس می‌گیرد. شُر همچنین گفته است:

رمان تالکین همیشه روی میزم قرار داشت و همیشه آن را مورد بازخوانی قرار می‌دادم تا به درکی عمیق‌تر از کلیت داستان دست یابم.

تأثیر موسیقی در خلق اتمسفر فیلم امری انکار نشدنی است. همان‌طور که در بسیاری از فیلم‌ها شاهد آن بوده‌ایم که موسیقی در کنار داستان در انتقال احساسات و حتا معانی نهفته درون فرم داستان کمک می‌کند. نمونه‌هایی از این قبیل کاربردهای موسیقی در خدمت داستان‌گویی را می‌توان در فیلم‌هایی چون: «شرم» استیو مک کوئین با موسیقی هری اسکات، «تلقین» با موسیقی هانس زیمر و … دید.

علاوه بر این موارد می‌بایست به اثر بی‌نظیر آهنگساز کانادایی در سه گانه‌ی ارباب حلقه‌ها اشاره کرد. هاوارد شُر در این سه‌گانه لایت‌موتیف‌هایی را خلق می‌کند که به عنوان یکی از پیچیده‌ترین کاوش‌ها در این حیطه به شمار می‌آید. وی با استفاده از سازهای موسیقایی متفاوت ترکیبی از واریاسیون‌ها را در کنار ملودی اصلی یاران حلقه خلق می‌کند که به زیبایی در جهت ارتقای داستان کار می‌کنند. این ویدئو-مقاله که به نوعی حول محور استفاده از موسیقی برای ارتقای داستان است، طبیعتاً دارای اصطلاحات و واژگانی تخصصی است که بهتر دیدیم به توضیح برخی از آن‌ها برای شما بپردازیم.

لایت‌موتیف‌ (نغمه‌ی معرف- Leitmotif):

اصطلاح «لایت‌موتیف‌» ابتدا توسط ریشارد واگنر خلق شد و بعد از او توسط برخی از دیگر آهنگسازان شهیر دنیا همچون کلود دِبوسی مورد استفاده قرار گرفت که لایت‌موتیف را در اُپرای Pellé et Mélisande به کار برد. همچنین آرنولد شوئنبرگ ترکیبی پیچیده از لایت‌موتیف‌ها را در Choral خود به نام Gurre-Lieder استفاده کرد. لایت‌موتیف اصطلاحی است که به بازگشت دوباره‌ی یک ملودی خاص اشاره دارد که در طول یک فیلم برای توصیف یک رویداد، مکان، شخصیت و… خاصی به کار می‌رود. لایت‌موتیف نه تنها در این سه‌گانه، بلکه در بسیاری از آثار سینمایی به کار رفته است. نمونه‌های دیگر آن را می‌توان در فیلمی همچون «قوی سیاه» نیز مشاهده کرد. ملودی Power, Seduction, Cries را در طول فیلم و خصوصاً وقتی همراه با شخصیت نینا هستیم می‌شنویم.

همچنین جاستین لاندن پژوهشگر زمینه‌ی موسیقی معتقد است که عموماً لایت موتیف سه مشخصه دارد: کوتاه، متمایز و ثابت است. کوتاه بودن از آن حیث که لایت‌موتیف‌ها با شنیدن ابتدای میزان قابل شناسایی‌‌اند. این بدان معنا نیست که لایت‌موتیف نمی‌تواند به ملودی‌ای بلندتر گسترش یا ختم شود. مراد از متمایز بودن آن است که چون انتظار می‌رود لایت‌موتیف در زمان نواخته شدن مجدد به خاطر آورده شود، بنابراین لایت‌موتیف همیشه از رشته‌ای ملودیک از نت‌ها به قصد ایجاد یک ریتم خاص ساخته می‌شود و البته همراهی یک هارمونی نیز در این‌جا اهمیت دارد، چون به مخاطب کیفیتی عاطفی از لایت‌موتیف را ارائه می‌دهد. و در انتها منظور از ثابت بودن لایت‌موتیف این است که لایت‌موتیف همواره در شکل ارائه‌ی خود ثابت است تا بتواند در هر کاربردی قابل شناسایی باقی بماند. این بدان معنا نیست که لایت‌موتیف‌ها همیشه به یک صورت نواخته می‌شوند، چون در واقع این‌طور نیستند! حتا زمانی که ارکستراسیون، هارمونی و سبک همراهی‌شان تغییری شگرف داشته باشند، لایت‌موتیف‌ها همچنان قابل شناسایی باقی می‌مانند، چون ملودی و ریتم‌شان ثابت است [۱].

کر آنگله (cor anglais):

ساز کر آنگله (cor anglais) سازی بادی و قمیش‌دار است که از دید شکل و طرز نواختن و صدا بسیار شبیه ابوا است و می‌توان آن را ابوای بم دانست. انتهای گلابی‌شکل و دهنی خمیده این ساز آن را از ابوا متمایز می‌کند. این ساز جز سازهای بادی چوبی دو زبانه محسوب می‌شود. در کشورهای انگلیسی‌‌زبان (به جز آمریکا) به این ساز کُر آنگله (Cor anglais) می‌گویند که از زبان فرانسوی گرفته شده و به معنای «کُر انگلیسی» است. در آمریکا ترجمه‌ی انگلیسی همین نام «انگلیش هورن»/English horn به کار می‌رود. اما احتمالاً نام این ساز از عبارت فرانسه (Cor anglé) گرفته شده که به معنی کُر زاویه‌دار است (با اشاره به خمیده بودن دهنی و قمیش در آن).

کُر (cor) یا فرنچ هورن (French horn):

این ساز از خانواده‌ی سازهای برنجی است و در سال ۱۶۵۰ میلادی در فرانسه از روی شیپور شکار ساخته شد. به همین دلیل در کشورهای انگلیسی زبان به فرنچ هورن (شیپور فرانسوی) معروف است و بیشتر نوازندگان آن را هورن می‌نامند؛ البته خود فرانسوی‌ها به آن کُر می‌گویند.

آکورد (chord) و کسر میزان (Time signature):

در طول ویدئو-مقاله همچنین با اصطلاحات موسیقایی دیگری نیز روبه‌رو خواهید شد که به منظور توصیف تغییرات لحن موسیقایی به کار رفته‌اند، مثل تغییر از آکورد «می بمل مینور» به آکورد «می بمل ماژور». آکورد به معنای نواختن هم‌زمان چند نت است که به منظور ایجاد هارمونی در ملودی به کار می‌رود. همچنین در قسمتی از این ویدئو-مقاله اشاره می‌شود که تغییر در میزان موسیقی باعث ایجاد تمپوی بیشتری می‌شود. میزان در موسیقی شانه‌هایی است که برای مشخص کردن دوره‌ها و تعداد ضرب در هر دوره، و تشخیص همه نکته‌های وابسته وضع شده ‌است. هر دوره به وسیله‌ی خطی عمودی، که حامل را قطع می‌کند، از دوره‌های پس و پیشِ خود جدا می‌شود.

در این ویدئو-مقاله، که از کانال یوتیوب The Nerdwriter انتخاب شده و به طور اختصاصی توسط گروه سرویس آموزش ۲۴ فریم ترجمه و زیرنویس شده است، به چگونگی استفاده‌ی استادانه هاوارد شُر از لایت‌موتیف‌ها در جهت ارتقای داستان سه‌گانه‌ی موفق ارباب حلقه‌ها می‌پردازیم و امیدواریم علاوه بر دوست‌داران سینما، برای علاقه‌مندان هنر موسیقی نیز مفید واقع شود.

 [۱] https://bit.ly/2aLhLzW

ترجمه: مصطفی خانی‌پور و دکتر امیررضا قانعی محمدی

زیرنویس و گرافیک: مصطفی خانی‌پور