آموزش: آیا برنامه‌ریزانِ جشنواره‌ها واقعاً هر فیلمی را که برای آن‌ها ارسال می‌شود می‌بینند؟

۲۴ فریم – جلیل موسوی: همه‌ی ما دوست داریم فیلم‌هایی که ساخته‌ایم سر از جشنواره‌های الف و درجه یک دربیاورند و دیده شوند، چرا که جشنواره‌ها مهم‌ترین جاهایی هستند که سازندگان فیلم‌های کوتاه این فرصت را دارند تا با فعالان این حوزه تعامل داشته باشند تا بتوانند ادامه‌ی مسیرشان در کار فیلم‌سازی را هموارتر کنند. ولی به خوبی می‌دانیم که تا چه حد امکان خوردن دست رد به سینه‌مان از طرف جشنواره‌ها وجود دارد.‌ این‌جاست که ممکن است عده‌ای دچار بدبینی شوند و نسبت به فرآیند انتخاب فیلم‌ها توسط برنامه‌ریزان جشنواره با دیده‌ی تردید نگاه کنند و از خود بپرسند: «آیا اصلاً هیئت انتخاب و برنامه‌ریزان این جشنواره‌ها به خود زحمت دیدن همه‌ی فیلم‌ها را می‌دهند؟» «آیا این‌جا هم روابط نقش اصلی را در انتخاب‌ها بازی می‌کنند؟» «آیا کیفیت فیلم برای انتخاب شدن آن توسط برنامه‌ریزان جشنواره‌ها کافی‌ست؟» این مقاله از سایت نو فیلم اسکول (No Film School) سعی دارد پاسخی برای این سوال‌ها ارائه کند.

فیلم‌تان را برای جشنواره‌‌های مختلف ارسال کرده‌اید. اما دقیقاً چه کسی فیلم شما را می‌بیند و داوری می‌کند؟

اکثر جشنواره‌های فیلم بر نمایشِ کاملِ اثر و داوری براساس ارزش‌های آن تأکید دارند. اما حقیقت این است که فرایندِ داوری، بسته به هر جشنواره‌‌‌، می‌تواند بسیار متفاوت باشد.

فیلم‌سازان به شکل قابل‌درکی نسبت به پروسه‌ی انتخابِ اثرشان بدگمان هستند، به‌ویژه با در نظر داشتن این‌که جشنواره‌ها در این رابطه گرایش به پنهان‌کاری دارند. یکی از برنامه‌ریزانِ جشنواره‌ها این پنهان‌کاری را تأیید می‌کند و می‌گوید: «بخش روابط عمومی به ما اجازه نمی‌دهد بیش‌‌ از حد درباره‌ی فرایند ارزیابی اطلاعات بدهیم.»

آیا فیلم‌اولی‌ها واقعاً شانسی برای ورود به جشنواره‌هایِ مطرح الف دارند؟ آیا هیئت انتخاب واقعاً به تماشایِ تمامیِ فیلم می‌نشینند؟ آیا ارائه‌ی کورکورانه فیلم به چنین جشنواره‌هایی فقط هدر دادنِ وقت و پول نیست؟

No Film School، در راستای تلاش برای شفاف‌‌تر ساختن این پروسه، به سراغِ طیفِ متنوعی از برنامه‌ریزانِ نمایشِ فیلم در جشنواره‌ها رفته تا برای این پرسش‌ها پاسخی بیابد.

پس از ارسال فیلم به جشنواره چه کسی آن را تماشا می‌کند؟

اولین وارسی‌کنندگان در بیش‌تر جشنواره‌ها بازبین‌هایِ نخستین (pre-screeners) هستند (گاهی به آن‌ها فقط «بازبین» (screener) یا «دستیارانِ برنامه‌ریزی» (programming associates) نیز می‌گویند) که کارِ پرزحمتِ اولین دور از بازبینی را انجام می‌دهند. در بیش‌تر مواقع، این ممیزانِ اولیه دانشجویان یا داوطلبانی هستند که در ازایِ همکاری‌شان با جشنواره، ورودیه‌ها، بلیط‌ها، یادگاری‌ها یا امتیازاتِ ویژه‌ای «دریافت» می‌کنند.

برای نمونه، یک جشنواره‌ی منطقه‌ای از هر بازبین‌ می‌خواهد حداقل ۱۵ فیلم از ژانر‌ها و با مدت زمان‌هایِ مختلف را تماشا کند و به آن‌ها امتیاز دهد. بازبین‌ها براساسِ تعداد فیلم‌هایی که می‌بینند و به آن‌ها امتیاز می‌دهند، بلیط‌‌ها و ورودیه‌هایی دریافت می‌کنند. آن‌ها باید هر فیلم را از ابتدا تا انتها تماشا کنند و برای هر کدام یک برگه‌ی بازبینی تکمیل نمایند؛ این برگه‌ها حاوی نظراتِ‌ مشروح‌ آن‌ها درباره‌ تصمیم‌هایی‌‌ است که گرفته‌اند.

«متأسفانه بسیاری از بازبین‌هایِ اولیه انگیزه‌شان افزایشِ تعداد فیلم‌هایِ بازبینی‌شده است تا داوری بر پایه‌یِ کیفیتِ آثاری که پیشنهاد می‌کنند. در نتیجه بسیاری از فیلم‌ها در همین مرحله‌یِ اول از دور خارج می‌شوند.» این را براد ویلکی (Brad Wilke)، استراتژیست‌ جشنواره‌ها و یکی از بنیان‌گذارانِ Smarthouse Creative، می‌گوید که به‌عنوانِ کارگردانِ هنری با جشنواره‌ی فیلم پرتلند نیز همکاری داشته است.

بازبین‌های نخستین غالباً فیلم‌ها را براساسِ یک معیار عددی (برای مثال ۱ تا ۵) نمره‌بندی می‌کنند و اگر فیلمی امتیاز ۱ یا ۲ بگیرد، معمولاً از این مرحله جلو‌تر نخواهد رفت؛ اما اگر امتیازِ ۳ یا بالاتر بگیرد، به مرحله‌ی بعد می‌رود، جایی که توسطِ یک برنامه‌ریز ارزیابی می‌شود.

جشنواره‌هایِ مطرح‌تر سطح الف مثل تریبکا و ساندنس به بازبین‌های باتجربه برای بازبینیِ هر فیلم حقوق می‌دهند. گاهی این جشنواره‌ها دستیارانِ برنامه‌ریزی را با قراردادهایی برای مدتِ ۳ تا ۶ ماه استخدام می‌کنند (یک دستیارِ برنامه‌ریزی اغلب برای چندین جشنواره‌ بازبینی انجام می‌دهد). وظیفه‌یِ بازبین‌هایِ حقوق‌بگیر، در بهترین جشنواره‌هایِ آمریکایِ شمالی، بازبینی و نوشتنِ برگه‌یِ بازبینی برای ۲۵ اثر در هفته و یا ۲۰۰ اثر در مجموع است.

اما بازبین‌ها، چه از این راه دریافتِ مالی داشته باشند و چه نداشته باشند، فیلم‌ها را می‌بینند و اگر از فیلمی خوش‌شان بیاید آن را به مرحله‌یِ بالاتر می‌فرستند.

«برنامه‌ریزانْ بازبین‌ها و سلایق‌شان را می‌شناسند. بنابراین اگر یک بازبینِ واقعاً قابل‌اعتماد، امتیازِ بسیار پایینی به یک فیلم داده باشد، احتمالاً او تنها کسی است که در پروسه‌ی بازبینی فیلم را می‌بیند.» این را سودیپ شارما (Sudeep Sharma) می‌گوید که در ارزیابیِ جشنواره‌های مختلفی همچون جشنواره‌ی فیلم‌هایِ هندیِ لس‌آنجلس، جشنواره‌ی AFI، ساندنس، جشنواره‌ی بین‌المللیِ فیلم‌های کوتاه پالم اسپرینگز، تریبکا و … شرکت داشته است. «از بازبین‌های اولیه خواسته می‌شود که واقعاً وظیفه‌شناس باشند و اگر موردی وجود دارد که فکر می‌کنند برنامه‌ریز نیاز است بداند، باید به طریقی امتیاز دهند که فیلم بتواند به شکل مناسبی به دست او برسد.»

آیا جشنواره‌ها فیلم‌های‌تان را به صورت کامل می‌بینند؟

هرچند برخی گزارش‌ها خلافِ این امر را نشان می‌دهند، اما اکثرِ جشنواره‌هایِ معتبر حداقل یک بار به‌ صورتِ کامل فیلم را می‌بینند (در این مورد به‌خاطر داشته باشید که آمارِ ویمئو مصون از خطا نیست).

«هر فیلم یا توسطِ دو نفر از اعضایِ کمیته‌ی بازبینی یا توسطِ یک نفر از برنامه‌ریزانِ اصلی دیده می‌شود. هرگاه فیلم حداقل دو امتیازِ جداگانه داشته باشد، یک نفر از پرسنلِ حقوق‌بگیر، به‌طور معمول مدیرِ برنامه‌ریزی جشنواره، امتیاز‌ها و بازخورد بازبین‌ها را بررسی می‌کند» این را تاد لوبی (Todd Looby)، سرپرستِ جشنواره Bendfilm، می‌گوید. «مدیر نیز غالباً پیش از آن‌که تصمیم بگیرد فیلم می‌تواند به مرحله‌ی بعدیِ بررسی برود یا نه، یک بار فیلم را دوباره می‌بیند.»

یکی از برنامه‌ریزانِ جشنواره‌‌هایِ بین‌المللی اعتراف می‌کند که تمامی فیلم‌هایِ ارسالی کامل بازبینی نمی‌شوند. «برخی فیلم‌ها از همان ۵-۱۰ دقیقه‌ی ابتدایی‌شان مشخص است آن چیزی نیستند که به‌دنبال‌اش بوده‌اید، یا این‌قدر بد هستند که هیچ دلیلی برای ادامه‌‌یِ دیدن‌شان وجود نداشته باشد.»

برنامه‌ریز جشنواره‌‌ای معتبر در آمریکایِ شمالی می‌گوید آن‌ها نهایتِ سعی‌شان را می‌کنند تا اطمینان حاصل کنند که فیلم‌ها از ابتدا تا انتها دیده می‌شوند، اما استثناهای قابل‌توجهی هم وجود دارند. «ما این قاعده را داریم که هیچ یک از اعضایِ گروه بازبینی یا کمیته‌ی انتخاب مجبور نیست خشونت و خون‌ریزیِ بی‌پرده یا محتوایِ پورنوگرافیک را (که گهگاه در فیلم‌ها دیده می‌شوند) تحمل کند.»

اگر فیلم شما از مرحله‌یِ بازبینیِ اولیه به سلامت بگذرد، برای بازبینی در اختیارِ پرسنلِ ارزیابی قرار می‌گیرد. ویلکی می‌گوید: «این آن‌ جایی‌ است که موجِ بعدیِ فیلم‌های ارسالی حذف می‌شوند، اما این ‌بار پس از بحثی مفصل درباره‌یِ شایستگی‌هایِ فیلم.»

چرا برخی فیلم‌ها از پرداختِ هزینه‌‌هایِ ارسال معاف می‌شوند و برخی دیگر نه؟

هزینه‌هایِ ارسالِ فیلم به جشنواره‌ها می‌تواند به‌سرعت افزایش یابد، پس شاید ضرری نداشته باشد که درخواستِ معافیت از پرداخت دهیم. با این حال، جشنواره‌ها تنها در مواردی خاص فیلم‌سازان را از پرداختِ بخشی یا کلِ هزینه‌ها‌یِ ارسال معاف می‌کنند. این کار معمولاً زمانی انجام می‌شود که جشنواره خودش از فیلم‌ساز ارسالِ اثرش را درخواست کرده باشد یا فیلم‌ساز از قبل با برنامه‌ریز جشنواره در ارتباط بوده باشد. در مواردی که فیلم‌ پخش‌کننده‌ای دارد، این اغلب پخش‌کننده است که برای شرکت در جشنواره مذاکره می‌کند.

ویتنی هاسکین (Whitney Haskin)، مدیرِ برنامه‌ریزیِ جشنواره‌یِ فیلمِ ناپا وَلی (Napa Valley)، می‌گوید: «ما قانون بسیار سخت‌گیرانه‌ای برای معافیت از پرداختِ هزینه‌هایِ ارسال داریم. برنامه‌ریزان تنها وقتی امکان معافیت از هزینه‌‌هایِ ارسال را ارائه می‌کنند که خود برای ارسالِ فیلم به شکل رسمی به سراغِ فیلم‌ساز رفته باشند. در واقع بهتر است ما به سراغِ شما بیاییم، چون در غیر این صورت به درخواست‌هایِ معافیت از پرداخت رسیدگی نمی‌شود.»

روابط چقدر اهمیت دارند؟

باید گفت که این مورد هم، مثل موارد دیگر، بستگی به جشنواره‌یِ مورد نظر دارد. لوبی می‌گوید: «برای فیلم‌هایِ بخشِ مسابقه تفاوت چندانی نمی‌کند که حامیِ ویژه‌ای داشته باشند یا نه. با این‌ حال، با تجربه‌ای که من به‌عنوانِ فیلم‌ساز دارم، فیلم از داشتنِ پشتیبان هیچ‌وقت ضرر نمی‌کند.»

اگر چه این موضوع رسماً اعلام نمی‌شود، اما جشنواره‌هایِ مطرح به‌ ندرت استعداد‌هایِ جدید را نشناخته و فقط از طریقِ ارسالِ فیلم شناسایی می‌کنند.

همان‌گونه که مدیر برنامه‌ریزیِ جشنواره‌ی ساندنس، کیم یوتانی (Kim Yutani)، پیش از آغازِ جشنواره‌یِ امسال به ایندی‌وایر (Indiewire) گفت، جشنواره‌ی ساندنس پروژه‌های فیلم را به حدی از پیش دنبال می‌کند که «… احساس می‌کنم پیش از آن که به دست ما برسند، درباره‌‌شان همه چیز را شنیده‌ایم، و این تنها به‌ این خاطر است که ما کار خودمان را می‌کنیم.» اکثر فیلم‌هایی که به جشنواره‌ی ساندنس می‌رسند پیش از آن حداقل یک بار در جایی مثل IFP Labs، Sundance Institute یا Film Independent ارزیابی و پذیرفته شده‌اند.

جشنواره‌هایِ فیلم نیاز دارند تا از نظرِ مالی باثبات باشند، به این معنی که برنامه‌ریزانِ این جشنواره‌ها باید قابلیتِ بازاریابی را در نظر بگیرند. فیلمی که نشانِ جشنواره‌ای معتبر را بر خود دارد به احتمال زیاد توجه مخاطبین و رسانه‌ها را جلب خواهد کرد. اگر یک پخش‌کننده‌ یا استودیویِ شریک در فیلم اسپانسرینگِ مهمانیِ شروع جشنواره را بر عهده بگیرد، احتمالِ این‌که آخرین اثر تولیدشده‌شان برای جشنواره انتخاب شود بسیار بیش‌تر خواهد بود؛ اما در نهایت در این زمینه هیچ تضمینی وجود ندارد.

شارما می‌گوید: «داشتن تهیه‌کننده‌ای که روابطِ خوبی با جشنواره‌ها داشته باشد یا ضمیمه شدن نامی سرشناس به فیلم می‌تواند به انتخاب و نمایشِ فیلم توسط یک برنامه‌ریز کمک ‌کند، اما فیلمی که کیفیتِ لازم را ندارد، هیچ‌وقت پذیرفته نخواهد شد.»

نویسنده: پاولا برنستین (Paula Bernstein)
منبع – ترجمه‌: جلیل موسوی