آموزش: شنبه‌های نظری (همچون در یک آینه) / نگاهی به مساله بازسازی فیلم ها در سینما (بخش اول – مقدمه)

۲۴ فریم – امیررضا قانعی محمدی: عنوان کلی پست‌های روز شنبه سرویس آموزش ۲۴ فریم، شنبه‌های نظری (همچون در یک آینه) و چارچوب مطالب آن مباحث نظری فیلم، ژانرها، فلسفه، بحث های زیبایی شناختی، معرفی کتاب و … است. در این مقاله، به بخش مقدماتی از نگاهی به مساله بازسازی در هنر-صنعت سینما خواهیم داشت.

زبان سینما همچون هر عنصر پویای دیگری در طول تاریخ به شکل مداوم دچار دگرگونی ­های فراوانی شده است. برای این دگرگونی­ ها عوامل متعددی از جمله پیشرفت­ های فنی، تغییرات اجتماعی، سیاسی و فرهنگی در جوامع، پیدایش مکتب­ های فکری و نظری گوناگون و …. را می ­توان یادآور شد. این دگرگونی­ ها در جنبه­ های متفاوتی از هنر- صنعت سینما بروز پیدا کرده ­اند و مطالعه­ این سیر تحولی در تاریخ سینما امکان بررسی دقیق ­تر ظرفیت ­های این شاخه از هنر در جنبه ­های تجاری و همچنین خلاقانه­ آن را فراهم می ­کند و از سرفصل ­های مهم در بررسی تحول بیان سینما در دوران­های مختلف است. یکی از مباحث مهم در زمینه­ بررسی تحول بیان سینمایی، مساله­ بازسازی فیلم ­ها و نگاه متفاوت فیلمسازان در دوره­ های مختلف به نحوه­ اقتباس از آثار ادبی یا از فیلم­ های پیشین می­ باشد که می ­تواند انگیزه­ های اقتصادی یا هنری داشته باشد.

مطالعات متاخر در باب مساله­ بازسازی سینمایی تعاریف متفاوتی از قبیل «فیلم­ های بر اساس فیلمنامه ­ای از پیش موجود» [۱]،‌ «نسخه­ های جدید از فیلم­های موجود» [۲] و «فیلم ­هایی که از جنبه­های مختلف به ما اعلام می­ کنند که به یک یا چند فیلم پیش از خود توجه داشته­ اند.» [۳] هر چند ممکن است درباره­ وجود و ماهیت بازسازی­ های فیلم نوعی هم­نظریِ فرهنگی کافی وجود داشته باشد تا راه را برای درکی واضح ­تر باز کند – به ویژه درباره­ آن بازسازی­ هایی که عنوانی پیش­فروش شده دارند و واحدهای روایتی­ ای را تکرار می­ کنند که به سهولت قابل تشخیص هستند -، با این وجود زمانی که مساله­ بازسازی فیلم در کنار مفهوم گسترده­ ترِ بینامتنیت قرار می­ گیرد، می ­تواند به «امکان ­های بی­نهایت و نامحدودی که از سوی تمام جنبه ­های استدلالی یک فرهنگ [فیلم] ایجاد می­گردد» ارجاع داشته باشد. [۴] چنان که دیوید ویلیس اشاره می­کند: «آن چه بازسازی را متمایز می­ کند این نیست که نوعی تکرار است، … [بلکه] این است که یک فرم اصولیِ دقیق از ساختار تکرار است، … قابلیت ارجاع­پذیری یا تکرارپذیری­ ای که در هر فیلمی وجود دارد.» [۵]

مشابه با آن چه در مطالعات گونه ­های فیلم رخ می­ دهد، یک مشکل بنیادی در بازسازی فیلم از یک «تمایل همیشگی به [مجموعه­ ای از] موضوعات پایدار و به آسانی قابل تشخیص برای تحلیل» و تلاشی مرتبط جهت تقلیل دادن بازسازی فیلم به یک «پیکره­ متنی» یا مجموعه­ ای از ساختارهای متنی ناشی می­ شود. [۶] چنین رویکردهایی اغلب مغلوب مشکلات رده ­بندی و دشواری­ های مرتبط با آن، هم­چون در نظر نگرفتن مثال­ های حاشیه ­ای و تقدس بخشی به موارد موردعلاقه است. به علاوه، این دیدگاه­ های متنی از مساله­ بازسازی ماهیت­گرایی را به خطر می­اندازند و در موارد بسیاری نسخه­ «اصلی» را به نسخه بازسازی شده ارجحیت می­ دهند یا موفقیت نسخه­ بازسازی شده را با توانایی آن در درک اجزاء اساسی متن اصلی ­ای می­ سنجند که هر دو نسخه­ اصلی و بازسازی از آن گرفته شده ­اند. [۷] هر چند شواهد معناشناختی و متنی کافی وجود دارند که نشان می­ دهند بازسازی­ ها ساختارهای متنیِ مشخصی هستند، بازسازی­ های فیلم (مانند گونه­ ها) «همواره به شکلی مازاد بر پیکره­ا­ی از آثار وجود دارند.»[۸] بازسازی فیلم نیز به عواملی همچون «وجود فعالیت مخاطب»، دانش قبلی از متن­ های پیشین و روابط بینامتنی و علاوه بر آن به درکی از ساختارها و دسته ­بندی­های ژنریک گسترده ­تر دارد.  [۹] علاوه بر این، بازسازی فیلم از سوی مجموعه ­ای از عوامل نهادی ویژه به لحاظ تاریخی، مانند قانون کپی ­رایت، هنجارسازی و ریویونویسی بر فیلم (که همگی برای وجود و بقای بازسازی فیلم ضروری­ اند) به طور هم­زمان هم تقویت و هم محدود می­ شود.[۱۰] از این منظرها، بازسازی فیلم دیگر صرفاً یک عمل کیفی ناظر بر متن یا بیننده­ ها نیست، بلکه «محصولی فرعی» یا نتیجه­ ای ثانویه از عمل استدلالی گسترده­ تر است. [۱۱]

در زمینه­ مطالعات مربوط به بازسازی فیلم­ می­ توان به کتاب ­ها و مقالات متعددی اشاره کرد که به شکل مستقیم به «بازسازی ­های صورت گرفته از فیلم» و (به شکلی گسترده ­تر) به مفهوم «بازسازی فیلم» پرداخته ­اند. از جمله می ­توان به پژوهش مایکل بی. دراکسمن (Michael B. Druxman) با عنوان دوباره آن را بساز، سَم (Make It Again, Sam) (۱۹۷۵)، نظریه­ پردازی­ های متاخرتر در زمینه­ بازسازی در مجموعه ­هایی همچون دوباره آن را بنواز، سَم (۱۹۹۸) (Make It Again, Sam) از اندرو هورتن (Andrew Horton)و استوارت وای. مک­دوگل (Stuart Y. McDougal) و دوقلوهای مشابه (Dead Ringers) (۲۰۰۲) از جنیفر فارست (Jennifer Forrest) و لِنِرد آر. کوس (Leonard R. Koos) اشاره کرد. جان فراو (John Frow) و لسلی استرن (Lesley Stern) نیز در کارهای خود در زمینه­ های بینامتنیت [۱۲] و بازسازی [۱۳] و همچنین در ریویوهایی که بر مجموعه­ هورتن و مک­دوگل نوشته­ اند به برخی نکات کلیدی در این زمینه اشاره کرده ­اند. [۱۴] همچنین می­ توان بر اساس نظر ریک آلتمن (Rick Altman) در کتاب فیلم/ گونه (۱۹۹۹) (Film/Genre) نیز نگاهی به مساله بازسازی داشت. آلتمن در این کتاب این ایده را مطرح می­ کند که هر چند بازسازی­ های صورت گرفته از فیلم­ ها (مانند گونه­ ها) اغلب در چارچوب یکی از سه گزینه­ مولفان، متن­ ها یا مخاطبان «قرار دارد»، در واقع در هیچ چارچوب مشخصی قرار نمی­ گیرند، بلکه به شبکه­ ای از ارتباطات متغیر به لحاظ تاریخی بستگی دارند. [۱۵]

به طور کلی می ­توان مساله­ بازسازی در فیلم را در سه دسته مورد بررسی قرار داد: اول، بازسازی به عنوان یک مقوله­ تجاری، که به مباحث تولیدی شامل صنعت (تجاری) و مولفان (نیت) می­ پردازد. دوم، بازسازی به عنوان یک مقوله­ متنی، که متن ­ها (داستان ­ها و ساختارها) و رده ­بندی­ ها را در نظر می­ گیرد. و سوم، بازسازی به عنوان یک مقوله­ انتقادی، که با موضوعاتی مرتبط با پذیرش اثر، شامل بحث درباره­ مخاطبان (تشخیص) و نهادها (گفتمان) سر و کار دارد. در پست های هفته های بعدی به اختصار اشاره­ ای به هر یک از این دسته­ ها خواهیم داشت.

ترجمه و گردآوری: امیررضا قانعی محمدی

منابع:

[۱] Mazdon, Encore Hollywood, p. 2.

[۲] Grindstaff, ‘A Pygmalion Tale Retold’, p. 134.

[۳] Horton and McDougal, Play It Again, Sam, p. 3.

[۴] Stam, Film Theory, p. 202.

[۵] Wills, ‘The French Remark’, p. 148.

[۶] Altman, Film/Genre, p. 84.

[۷] Whelehan, ‘Adaptations’, p. 3.

[۸] Neale, ‘Questions of Genre’, p. 51.

[۹] Altman, Film/Genre, pp. 83–۴٫

[۱۰] Ibid., p. 85.

[۱۱] Ibid., p. 120.

[۱۲] Frow, Marxism and Literary History, and ‘Intertextuality and Ontology’.

[۱۳] Stern, The Scorsese Connection, and ‘Emma in Los Angeles’.

[۱۴] See online reviews of Play It Again, Sam by Frow and Stern in Screening the Past and Modernism/Modernity, respectively.

[۱۵] Altman, Film/Genre, p. 86.