en
جمعه ۲۶ دی ۱۳۹۹

صفحه اصلی - آموزش - آموزش: چهارشنبه‌های بینامتنی (مکالمه) / رابطه سینمای مستند و انیمیشن (داکیومیشن) – (بخش اول: تاریخچه و تعاریف)

۲۴ فریم – علی فیضی: عنوان کلی پست‌های روز چهارشنبه سرویس آموزش ۲۴ فریم، چهارشنبه‌های بینامتنی (مکالمه) است و چارچوب مطالب آن بر هم کنش‌های میان سینما و سایر هنرها و تاثیر و تاثرات متقابل در ایجاد کیفیت‌های بکر می‌باشد. مقاله حاضر نگاهی است به رابطه سینمای مستند و انیمیشن در قالب گونه نویافته ای به نام «داکیومیشن».

در طول دو دهه اخیر، بحث ها راجع به امکان ترکیب سینمای مستند و انیمیشن بالا گرفته است و از دل این بحث ها، گونه جدیدی با نام مستند انیمیشن (Animated documentary) یا به اختصار داکیومیشن (Docu-mation) در سینما شکل گرفته است. حالا دیگر در برخی از جشنواره ها مانند جشنواره لایپزیک و جشنواره فیلم مستند آمستردام، در کنار گونه های داستانی، مستند، تجربی و انیمیشن، گونه مستند انیمیشن هم به دسته بندی ها اضافه شده و شاید بهتر است بگوییم که به رسمیت شناخته شده است.

تعریف مستند انیمیشن سهل و ممتنع است. به سادگی می توان آن را ترکیبی از صداها و تصاویر مستند و تصاویر متحرک طراحی شده با مدل های دو بعدی یا سه بعدی تعریف کرد؛ اما اگر قرار باشد تعریفی جامع و مانع ارائه دهیم که حاوی مسایل زیبایی شناختی و امکانات بیانی این گونه تازه بیانی سینمایی باشد، لازم است مسایل مختلفی را بررسی کنیم.

تاریخچه

در تاریخ سینما به کرات شاهد استفاده سینمای مستند از تصاویر انیمیشن بوده ایم، از تصاویر غرق شدن کشتی ها و زیر دریایی ها در مستندهای مربوط به جنگ جهانی دوم تا مستندهای انتزاعی و تجربی که دهه ها پیش ساخته می شدند، همگی از انیمیشن برای کارکردهای مختلفی استفاده می کردند. حتا مستندهای آموزشی که عموماً هر کدام چندین قطعه کوتاه انیمیشن را در دل خود جای می دادند. بنابر این، بیان این نکته که دقیقاً اولین مستند انیمیشن تاریخ سینما در چه سالی ساخته شده است، کمی مشکل به نظر می رسد. اما اکثر نظریه پردازان و تاریخ نگاران این حوزه، فیلم «غرق شدن لوسیتانیا» محصول سال ۱۹۱۸ را به عنوان اولین فیلم این گونه سینمایی مطرح می کنند. این فیلم ماجرای غرق شدن یک کشتی تفریحی آمریکایی با بیش از دوهزار سرنشین را به تصویر می کشد که در سال ۱۹۱۵ از سوی یک زیر دریایی آلمانی هدف قرار گرفته بود. به دلیل این که از این حادثه هیچ فیلم زنده ای در دست نبود، سه سال بعد از ماجرای اصلی و بر اساس عکس های موجود و اظهارات شاهدان حادثه، این فیلم ساخته شد.

در ادامه، سال ها بعد استفاده درخشانی از انیمیشن در مستند از سوی ژیگا ورتوف روسی در فیلم مستند «مردی با دوربین فیلمبرداری» اتفاق افتاد که هنوز هم یکی از صحنه های به یاد ماندنی این فیلم می باشد. در کنار این ها نمی توان به مستندهای تجربی والتر روتمان اشاره ای نکرد که استفاده ای بسیار هنرمندانه از انیمیشن را در فیلم های خودش در سال های دهه ۲۰ و ۳۰ داشت. در ادامه، نقش موسسه ملی فیلم کانادا دردهه ۵۰ و ۶۰ میلادی در تولید مستند انیمیشن بسیار پررنگ بود. از جمله آثار تولید شده توسط این موسسه، «داستان عاشقانه حمل و نقل در کانادا» بود. این محصول انیمیشنی طلقی که در سال ۱۹۵۳ برای بیان داستان توسعه حمل و نقل در کانادا ساخته شد، نهایتاً هم توانست نخل طلایی جشنواره کن را به عنوان بهترین فیلم انیمیشن از آن خود کند.

باید این نکته را هم اضافه کرد که دهه ۵۰ و ۶۰ دوران افول این شکل از سینما بود. در آن سال ها مفاهیمی مثل سینما وریته و سینمای مستند رونق گرفته بوند و هدف بسیاری از مستند سازان در آن زمان بازنمایی تمام وکمال جهان فیلمبرداری شده بود و هرچه دخل و تصرف فیلم ساز در این جهان کمتر و اصالت واقعیت بیشتر می بود، ارزش زیبایی شناسانه آن مستند را بالاتر می دانستند. اما در همین سال ها هم فیلمی به برجستگی «نامه ای از سیبری» در سال ۱۹۵۷ از سوی کریس مارکر ساخته شد که حاوی سکانسی انیمیشنی بود که هدفش بیشتر القای توهم بود، نقاشی های سکانس انیمیشنی با خلق یک فضای وهم آلود زمینه لازم را برای نامه ای که حاوی ماموریت خیالی به یک سرزمین دورافتاده است را ایجاد می کرد.

به دهه ۷۰ که می رسیم حضور پررنگ زنان فیلمساز را در این عرصه شاهدیم. تحولات سیاسی بعد از شورش های ۱۹۶۸ و به راه افتادن جنبش های فمینیستی زنان باعث حضور بیشتر آن ها در دانشکده های هنری و کارگاه های فیلمسازی شد و در ادامه بسیاری از زنان برای بیان احساسات خودشان در فیلم ها از انیمیشن استفاده کردند.  اگر چه خیلی از آثار ساخته شده از سوی آن ها مستند انیمیشن نیستند، اما از انیمیشن به عنوان شیوه ای برای بازنمایی مسایل واقعی اجتماعی استفاده می کنند. پل ولز در این باره می گوید که: «انیمیشن زنان را قادر کرده است که احساساتی را که تحت فشار نظام پدرسالارانه ناگفته مانده بود بیان کنند.» این جمله از پل ولز به خوبی برایمان فضای حاکم بر فیلم های آن دوره را توصیف می کند؛ طیفی از هنرمندان زن که قرار است برای آزادی های مدنی شان تلاش کنند روی به ابزاری می آورند که بیشترین امکان را به آن ها برای بیان حقایق ناگفته می دهد و این گونه است که انیمیشن و به تبع آن مستند انیمیشن رنگ و بویی انقلابی به خود می گیرد.

به دهه ۸۰ که می رسیم، مستند انیمیشن به طرف تفکر پست مدرنیستی سوق پیدا می کند. پیتر لورد و دیوید اسپرکستون از بنیانگذاران کمپانی «آردمن» تعدادی انیمیشن خمیری ساختند که در آن ها از صداهای واقعی افرادی که درباره مسایل مختلفی صحبت می کردند استفاده شد. در مجموعه «نیازمندی های ابتدایی» ابتدا با مردم درباره موضوع مسکن مصاحبه شد و سپس حرف های آن ها در دهان حیوانات باغ وحش که به شیوه انیمیشن خمیری متحرک سازی شده بودند، گذاشته شد. در این فیلم با قراردادن یک میکروفون انیمیشنی در کادر بر مستند نمایی کار تاکید می شود.

پیتر لورد

در دهه نود میلادی و با ظهور ویدیو و پدیده دیجیتال، رفته رفته هزینه های فیلمسازی کاهش یافت و برای تولید یک فیلم نیاز چندانی به تهیه کننده حرفه ای وجود نداشت و به همین دلیل نیز اهمیت فروش فیلم و استقبال عمومی از فیلم نیز کم شد. بنابراین در این شرایط فیلمسازان علاقه بیشتری به بیان تجربه های شخصی و دنیای ذهنی خود نشان دادند. در این دهه مستندهای انیمیشنی بسیاری ساخته شدند که در میان آن ها  آثار تحسین شده ای چون «صدای مادرش» و «رقص در درون» و «سکوت» را می توان نام برد. رفته رفته این سبک فیلمسازی رواج بیشتری پیدا کرد و با فیلم «رایان» محصول سال ۲۰۰۴ به اوج خود رسید. فیلمی که هم برای فیلمسازی انیمیشن و هم برای سینمای مستند فصل تازه ای به شمار می رود. رایان امکانات ناشناخته بیانی موجود در انیمیشن دیجیتال سه بعدی را به جهان معرفی کرد و از این طریق امکانات بیانی انیمیشن و مستند را گسترش داد.

صدای مادرش

رایان

در دهه نخستین هزاره دوم میلادی، با رشد روز افزون پدیده تصویر واقع گرای دیجیتال، نسل نوینی از فیلم های علمی- تخیلی رواج پیدا کرد که مجموعه «راه رفتن با دایناسور» یکی از اولین نمونه های شاخص آن است. این گونه آثار که تصاویرشان کاملاً انیمیشنی، ولی بسیار واقع گرا هستند و ساختاری مستند گونه دارند، و درباره مکان ها، زمان ها و موجوداتی ساخته شده اند که امکان فیلمبرداری از آن ها وجود ندارد.

تعاریف مستند انیمیشن

بل ولز از تئوریسین های این حوزه، مستند انیمیشن را اینگونه توضیح می دهد که: «فیلمی انیمیشنی که دارای گرایش مستند باشد.» هر چه فیلم های انیمیشنی به بازنمایی ناتورالیستی نزدیک تر باشند و سنت های معمول فیلم های مستند را در خود داشته باشند، بیشتر حاوی گرایش مستند هستند.

گونار استروم دیگر محقق مباحث مستند انیمیشن هم می گوید: «مستندی که بخش های عمده ای از آن یا حداقل نیمی از آن انیمیشن باشد.»

لازم به اشاره است که تقدم و تاخر هر کدام از این دو کلمه اصالت بیشتری به آن می بخشد. در واقع اگر از مستند انیمیشن استفاده کنیم بر تقدم مستند بودن اثر تاکید کرده ایم و اگر هم بگوییم انیمیشن مستند، وجه غالب آن اثر را انیمیشن دانسته ایم. شیلا سوفیان فیلمساز و پژوهشگر آمریکایی چنین میگوید: «انیمیشن مستند میتواند از مصاحبه های مستند رادیویی استفاده کند و یا تفسیر و بازسازی اتفاقات واقعی باشد.» در برخی فیلم ها از مصاحبه های مستند استفاده می شود و بعد آن ها را از زمینه خود بیرون می آورند و معنای جدیدی به آن ها می دهند. انواع دیگر آدم ها را در حالی به  تصویر می کشند که تجربه های خودشان را روایت می کنند. برخی دیگر هم با استفاده از انیمیشن وقایع شخصی یا تاریخی را بازنمایی می کنند. آنچه می توان گفت این است که در تمام گونه های مستند انیمیشن رویکرد اصلی ذهنی است. مایکی رنوف استاد دانشگاه کالیفرنیای جنوبی و پژوهشگر سینمای مستند از اولین فعالان در زمینه مستند است که به مستند انیمیشن پرداخته است. او استفاده از صدای مستند را یکی از ویژگی های اصلی این گونه سینمایی می داند و می گوید ایجاد زمینه و اعتبار مستند برای تصاویر متحرک سازی شده از طریق صدای واقعی راهی برای حفظ موقعیت نمایه ای مستند به وسیله ارجاع به صدا ایجاد می کند.

با توجه به این تعاریف می توان این گونه نتیجه گرفت که همان طور که مهم ترین رابطه میان سینما و واقعیت رابطه نمایه ای است که طبق تعریف چارلز پیرس رابطه ای است که بر پیوستگی معنایی علت و معلول و یا نشانه و مدلول تکیه دارد و ابداً هم دلبخواهی نیست (برای نمونه می توان به تصویر بلند شدن بخار از فنجان اشاره کرد که نشانه ای از حرارت است)، همین رابطه نمایه ای هم برای مستند انیمیشن برقرار است که حالا با حذف تصویر سینمایی، رابطه صدای مستند با جهان واقعی بعنوان آخرین حلقه اتصال سینما و واقعیت برقرار می ماند که مایکل رنوف هم آن را یکی از مهم ترین شرایط لازم در یک مستند انیمیشن می داند.

پ

مایکل رنوف

نوشته: علی فیضی

منابع:

  • کتاب (مستند انیمیشن، شیوه بیانی تازه)، رخساره قائم مقامی
  • پایان نامه (ذهنیت های انیمه شده: انیمیشن مستند و تجارب شخصی)، وجیهه کریمی، سال ۱۳۹۱، دانشگاه هنر
  • پایان نامه (تاثیر عنصر خیال و تصویر شاعرانه در جذابیت و پیام رسانی بهینه در انیمیشن مستند)، زینب تسبندی، ۱۳۹۱، دانشگاه هنر

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

24 فریم | همه چیز درباره فیلم کوتاه