en
چهارشنبه ۲ مهر ۱۳۹۹

صفحه اصلی - آموزش - معرفی کتاب «زیرمتن در فیلمنامه: آن‌چه پنهان است» نوشته‌ی لیندا سیگر

۲۴ فریم – ابوالفضل غلامی: مقاله‌ای که پیش رو دارید به معرفی کتاب «زیرمتن در فیلمنامه: آن‌چه پنهان است» نوشته‌ی «لیندا سیگر» و ترجمه‌ی مهدی کیا پرداخته است. نشر چشمه این کتاب را منتشر کرده است. این کتاب تلاش می‌کند نگاهی داشته باشد به مبحثی مهم، ولی کم‌تر پرداخته‌شده، در فیلمنامه‌نویسی: زیرمتن.

«از بیان منظور حقیقی امتناع کن، طفره برو و حقیقت را انکار کن، این کار همیشه دروغ‌گویی نیست.»

جمله‌ی معروفی وجود دارد که دانشجویان سینما و یا دست کم همه‌ی آن‌هایی که با کارگاه‌های فیلمنامه‌نویسی آشنایی دارند، با آن سروکله زده اند. جمله این است: «درام خود زندگی است.» در نگاه اول، شاید برای شروع بد نباشد، اما با هر قدم پیشروی در مسیر درام‌نویسی، یا بهتر است بگویم درست در زمانی که در تنهایی خودمان آن را مرداب فیلمنامه‌نویسی می‌نامیم، منظورم این است لحظاتی وجود دارند که بهتر است از فکر کردن و تقلا کردن دست برداریم تا ذهن‌مان را آزاد کنیم. چون فکر نکردن به موضوع درست همان موضوع را رها کرده و باعث می‌شود راه خود را در ذهن پیدا کند. پس به این جمله می‌رسیم که: «درام خودِ زندگی نیست، بلکه حقایقِ پنهان در آن است.» در درام، بیش از هر شکل و شمایل هنری دیگری، شخصیت‌ها از بیان منظور حقیقی‌شان امتناع می‌کنند. بله این واقعیت درام است؛ این کار همیشه دروغ‌گویی نیست. همیشه طفره رفتن، فرار کردن و یا انکار واقعیت نیست. گاهی اوقات شخصیت‌هایی که فکر می‌کنند حقیقت را می‌گویند، اصلاً نمی‌خواهند آن را بگویند، چون شاید می‌خواهند بیش‌ترین تأثیر را بگذارند. گاهی اوقات، حقیقت را هم نمی‌دانند. گاهی اوقات برای بازگویی مشکل دارند، احساس معذب بودن می‌کنند. همین است، درام سرشار از ناگفته‌هاست؛ هر آن چیزی که در زندگی واقعی معنای ضمنی دارد. در درام‌های بزرگ، از یک سو خود کلمات وجود دارند و از سوی دیگر حقایقِ پنهان در پس کلمات؛ این یعنی متن و زیرمتن. این دو یکی نیستند، اصلاً قرار هم نیست که یکی باشند.

کتاب «زیرمتن در فیلمنامه: آن‌چه پنهان است»، نوشته‌ی «لیندا سیگر» با ترجمه‌ی «مهدی کیا»، به تفصیل به این مقوله می‌پردازد. کتابی که، در بین کتاب‌های چاپ‌شده و ترجمه‌شده‌ی داخلی، به یقین می‌توان گفت یکی از هوشمندانه‌ترین و کارسازترین انتخاب‌های ممکن بوده است. سیگر خود نویسنده‌ی نام‌آشنای حوزه‌ی فیلمنامه‌نویسی است که این کتاب آخرین اثر او به حساب می‌آید. تا کنون کتاب‌های‌اش به زبان فارسی ترجمه شده‌اند و علاقه‌مندان به فیلمنامه‌نویسی و نویسندگی در کشورمان با آثارش آشنا هستند. اما کتاب «زیرمتن در فیلمنامه» از جهاتی دارای اهمیت بسیار ویژه و خاصی است. نخست آن که شاید قبل از این در برخی از کتاب‌ها، برای نمونه کتاب «بازنویسی فیلمنامه» از خود سیگر، اشاراتی به مبحث زیرمتن شده باشد، اما خود سیگر برای اولین بار یک اثر را به شکلی کامل به تحلیل و تفصیل و بررسی این موضوع اختصاص داده است. کتاب دارای هفت فصل است که فقط فصل اول به چیستی و مفهوم زیرمتن می‌پردازد. نکته‌ی دیگری که کتاب را حائز اهمیت می‌کند و بر مهم بودن‌اش می‌افزاید تحلیل جزء به جزء و وسیعی است که سینگر از زیرمتن ارائه می‌دهد. سیگر هر آن چیزی که در پس جملات فیلمنامه پنهان است را زیرمتن می‌داند و به همین دلیل، او نه تنها دیالوگ‌ها را منبع عرضه‌ی زیرمتن، بلکه کنش‌ها و شخصیت‌پردازی را، یعنی حوزه‌های مربوط به شخصیت‌پردازی را، هم عنصر وجودی پنهان زیرمتن می‌داند. سیگر حتا در ادامه پا فراتر می‌گذارد و پای مضمون، لحن و ژانر را هم وسط می‌کشد. سیگر اشاره می‌کند برای ارائه‌ی زیرمتن مورد نظر می‌توانیم تمامی عناصر را با استفاده از لایه‌ی ژانر به مخاطب منتقل کنیم. این دو دلیل اثباتی بر این مدعا هستند که نویسنده در تعریف و تبیین هر آن چیزی که زیرمتن نام دارد، به شکل کاملاً ویژه‌ای عمل کرده است و این تقریباً تنها کتاب جامع و کامل ترجمه‌شده در این حوزه است.

نویسنده در تعریف مبحث زیرمتن حتا تا آن‌جا پیش می‌رود که حتا کنش‌ها و توضیحات صحنه‌ی یک فیلمنامه هم می‌توانند و باید مفاهیمی را به خواننده/بیننده انتقال دهند؛ این‌ها تداعی‌هایی هستند که نمی‌توانند تصادفی انتخاب شوند.

شاید برای‌مان پیش آمده باشد که بگوییم «من فقط می‌خواهم یک داستان ساده تعریف کنم؛ داستانی که فارغ از پیچیدگی‌های مضمونی است. اصلاً نمی‌خواهم هیچ مفهوم و مضمونی را انتقال بدهم.» اگر شما این نظر را دارید و حتا اگر لحظه‌ای هم به آن فکر کرده‌اید، این کتاب به شما نشان خواهد داد که هر داستان- و حتا واژه‌هایی که داستان با آن به نگارش در آمده- مفاهیمی را به خواننده منتقل می‌کند، چه بخواهیم و چه نخواهیم! پس بهتر است از همان نقطه‌ی شروع، در زمانی که مضامین و مفاهیم خود را می‌خواهیم از طریق داستان و یا فیلمنامه به مخاطبان القا کنیم، بیندیشیم و آگاهانه در این مسیر پیش برویم که در نهایت همه چیز تصادفی و آشفته از کار درنیاید. در واقع، آن چیزی که در کتاب «زیرمتن در فیلمنامه» وجود دارد، آن است که به ما یاد بدهد در عین پیچیدگی، چگونه از «گُل درشت» و «شعاری» بودن فرار کنیم و فاصله بگیریم.

کتاب را مهدی کیا ترجمه کرده است. نشر چشمه در سری مطالعات سینمایی آن را به چاپ رسانده است. متن دارای نثری روان است و نویسنده به منظور ادای حق مطلب در قسمت‌هایی از کلمات بسیار عامیانه استفاده کرده است، آن هم نه به دلیل سهولت در ترجمه، بلکه برای انتقال صریح‌تر مفهوم به خواننده.

کتاب دارای بخش‌های ذیل است که یک فصل آن را به شکلی مختصر مورد بررسی قرار می‌دهیم.

فصل اول: زیرمتن: تعریف و بررسی
فصل دوم: بیان زیرمتن از طریق کلمات: پیش‌داستان و اطلاعات مربوط به شخصیت
فصل سوم: تکنیک‌هایی برای بیان زیرمتن از طریق کلمات
فصل چهارم: بیان زیرمتن از طریق رفتارها و کنش‌ها
فصل پنجم: خلق زیرمتن از طریق انگاره‌ها و استعاره‌ها
فصل ششم: بیان زیرمتن از طریق ژانر
فصل هفتم: تأملات آلوین سارجنت نویسنده درباره‌ی زیرمتن
فصل هشتم: مؤخره

فصل اول کتاب، همان‌گونه که از عنوان‌اش مشخص است، به بررسی و چیستی زیرمتن می‌پردازد: این‌که اصلاً متن و زیرمتن چیست؟ ما در زندگی روزمره همواره با زیرمتن مواجه‌ایم. مردم عادت دارند هر آن چیزی که منظورشان است را نگویند یا گاهی حس می‌کنند بازگو کردن زیرمتن عاقبت خوشی ندارد، به همین دلیل آن را با کلمات و سطح ظاهری می‌پوشانند و سعی می‌کنند طرف مقابل منظور اصلی‌شان را در زیر کلمات آن‌ها دریابد.

سیگر اشاره می‌کند که معمولاً زیرمتن آن چیزی است که نمی‌توانید دقیقاً روی آن انگشت بگذارید، بلکه احساس‌اش می‌کنید. اگر دیدیم دچار احساس عدم اطمینان شده‌ایم و احتمالاً سوالاتی ذهن‌مان را به خود مشغول کرده، به آن معناست که با زیرمتن مواجه شده‌ایم. وقتی با زیرمتن مواجه‌ایم که به خودمان بگوییم «هوم، یه جای کار می‌لنگه. این آدم دقیقاً منظورش چی بود؟» یا فکر کنیم «آره حتماً، من که یک کلمه از حرفاشو باور نمی‌کنم!» یا مردد باشیم و احساس کنیم «مطمئنم ماجرا پیچیده‌تر از اونیه که به نظر می‌آد. موندم چه فکری تو سرشه و می‌خواد چی کار کنه.»

سیگر در بخش بیان زیرمتن در کتاب اشاره می‌کند که ممکن است معنای حقیقی زیرمتن فقط برای شخصیت داستان معلوم باشد و دیگران از آن بی‌اطلاع باشند. این رازِ شخصیت است؛ از آن دست مشکلات و نقطه ضعف‌هایی که فقط خودش متوجه‌شان است و نمی‌خواهد دیگران از آن‌ها اطلاع یابند. همچنین سیگر در تعریف پیچیدگی زیرمتن ادامه می دهد: «ممکن است زیرمتن حتا برای خود شخصیت هم غیرقابل‌رؤیت باشد و در اعماق ضمیر ناخودآگاه‌اش سکنا گزیده باشد، اما بر کنش‌ها، احساسات و انتخاب‌های‌اش تأثیر بگذارد.»

سیگر در این بخش به مفهومِ «زیرمتن را در لحظات بحرانی بجویید» می‌پردازد. او اشاره می‌کند که هنگام رخ دادن هر واقعه‌ی مصیبت‌بار و رنج‌آوری، هجومِ احساس‌های بی‌شمار اغلب زبان انسان را بند می‌آورد و در نتیجه زیرمتن احتمالاً از طریق بصری بیان می‌شود، نه کلامی. اکثر انسان‌ها در مواجهه با درد و رنج، یا هر اتفاق نامأنوسی، دچار سردرگمی می‌شوند. آن‌ها ممکن است با انکار احساسات و ناراحتی‌های خود، خویشتن‌داری به خرج دهند، چون نمی‌خواهند دیگران متوجه ضعف‌شان شوند.

در واقع آن چیزی که سیگر اشاره می‌کند این است که وقتی کسی احساس شرم می‌کند نمی‌تواند درباره‌اش حرف بزند. او خواهان احترام دیگران است، اما می‌ترسد اگر آن‌ها حقیقت را بدانند، دیگر به او احترامی نگذارند. پس به جای صحبت کردن، چه واکنشی نشان می‌دهد؟ شاید هیچ کاری نکند یا شاید هنگام ارتباط با همکاران‌اش، بیش از اندازه مؤدبانه رفتار کند.

سیگر در بخش آخر فصل اول به مفهومِ «در مکث‌ها به دنبال زیرمتن بگردید» می‌پردازد. او اشاره می‌کند که گاهی اوقات زیرمتن از طریق مکث‌ها منتقل می‌شود. احتمالاً برای همه‌ی ما پیش آمده که آدرسی را از کسی بپرسیم. من همواره مشاهده کرده‌ام که هر چه مکث طرف مقابل پیش از دادن جواب بیش‌تر باشد، آدرسی که می‌دهد ما را از مسیرمان بیش‌تر پرت می‌کند. شما سوالی از کسی می‌پرسید: «از دست مادرت عصبانی هستی؟» و اگر مکث طولانی‌ای وجود داشته باشد، این مکث از طریق زیرمتن به شما می‌گوید یک جای کار می‌لنگد. در نهایت پاسخ از راه می‌رسد: «نه، حتا یه ذره.» اما مکث آن‌چه را لازم بوده به شما گفته است.

در کلام آخر می‌توانم بگویم، شاید در مسیر نگارش فیلمنامه، بهتر است در کنار صید ایده و مفهوم، به چگونگی انتقال آن هم فکر کنیم. چه بسا که ما در طول نگارش همواره هر چه که پیش رفتیم، از ایده و مفهوم خود دور شده و فقط به بیان داستان صرف پرداخته‌ایم که شاید نتایج فاجعه‌باری داشته باشد. انتقال مفهوم، ایده و مضمون از طریق زیرمتن می‌تواند هر لحظه اثر را، همچون صید اول ایده، تر و تازه نگه دارد، چرا که زیرمتن می‌تواند حفره‌های خالی فیلمنامه را پوشش دهد و هر لحظه مخاطب را در کشف چیزی در پس آن نگه دارد. زیرمتن در فیلمنامه معنای ضمنی و تلویحی است، نه معنای صریح و روشن. زیرمتن تمام منظورهایی است که بیان نشده‌اند و پنهان هستند. زیرمتن اصل ماجراست، آن‌چه فیلم درباره‌ی آن است.

در پایان، چند نکته‌ای که از کتاب «زیرمتن در فیلمنامه» را آموختم با شما در میان می‌گذارم:

۱- حرف زدن از مطلبی و داشتن منظوری دیگر.
۲- به عادت‌های رفتاری توجه کنید.
۳- به زبان تن توجه کنید.
۴- به انتخاب نام‌های شخصیت‌ها توجه کنید.
۵- بازی با معانی دوگانه‌ی کلمات.
۶- استفاده از ایهام جنسی و به کار بردن کنایه.
۷- ناتمام گذاشتن جمله به منظور اشاره به زیرمتن.
۸- استفاده از تشبیه.
۹- در مکالمات به انحراف‌ها از موضوع توجه کنید.
۱۰- در مکث‌ها به دنبال زیرمتن بگردید.

نویسنده: ابوالفضل غلامی

معرفی کتاب «زیرمتن در فیلمنامه: آن‌چه پنهان است» نوشته‌ی لیندا سیگر

  1. مهدی کیا گفت:

    تشکر می‌کنم.

    مهدی کیا

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

24 فریم | همه چیز درباره فیلم کوتاه